Zaburzenia rozwoju mowy dziecka jako przyczyna niepowodzeń szkolnych.


Prawidłowy rozwój mowy stanowi, obok właściwego poziomu funkcji intelektualnych, percepcyjnych i motorycznych, bardzo istotny element dojrzałości szkolnej. Większość badaczy zajmujących się zaburzeniami mowy u dzieci zgodnie stwierdza, że uczniowie przejawiający tego typu zaburzenia natrafiają na różnorakie trudności w opanowaniu umiejętności szkolnych i częściej od swych rówieśników doznają niepowodzeń szkolnych.

Jednym z częściej obserwowanych zaburzeń mowy u dzieci (oprócz bełkotania i opóźnienia) jest jąkanie.

Na jąkanie składają się dwie podstawowe grupy objawów:

- wielokrotne, uporczywe powtarzanie tej samej spółgłoski, samogłoski lub sylaby, są to tzw. objawy kloniczne,

- zatrzymanie wypowiedzi przy jednoczesnym dużym wysiłku i emocjonalnym, a nierzadko i mięśniowym napięciu, są to tzw. objawy toniczne.

Pobudzenie nerwowe, wyrażające się we wzmożonym napięciu mięśniowym oraz emocjonalnym, może u jąkającego wywoływać liczne współruchy, które towarzyszą ruchom mięśni artykulacyjnych. Współruchy manifestują się najczęściej w obrębie mięśni mimicznych twarzy, mięśni szyi i kończyn górnych, nieraz jednak obejmują również mięśnie tułowia i kończyn dolnych.

Jakkolwiek niektóre dźwięki mowy sprzyjają występowaniu objawów jąkania, jednak zaburzenie to wykazuje dużą zmienność przebiegu, bardzo często nie związanego z określoną specyfiką fonetyczno-artykulacyjną.

W przeciwieństwie do dziecka z innymi defektami mowy, dziecko jąkające się może doskonale wymówić to samo słowo czy zdanie, które kiedy indziej wydawało się w ogóle niemożliwe do wypowiedzenia. Dzieci te czytając, śpiewając czy recytując nie jąkają się.

Liczne statystyki wykazują, że pierwsze objawy jąkania zaznaczają się zazwyczaj u dzieci przed 10 r. życia, najczęściej zaś w wieku 4-6 lat, kiedy mowa dziecka jest już w swych zasadniczych zarysach, lecz jeszcze nie jest całkowicie ukształtowana, a więc wówczas, kiedy potrafi się już ono dobrze porozumiewać z otoczeniem. Znaczną większość jąkających się stanowią chłopcy (ok.80%); dziewczęta jąkają się rzadziej (ok.20%).




Pod względem dynamiki przebiegu zaburzenie to wykazuje znaczne różnice. Niekiedy rozpoczyna się nagle, częściej jednak rozpoczyna się powoli w ciągu wielu lat. W wielu przypadkach udaje się ustalić sytuację, w której doszło do pierwszych objawów jąkania lub ich nawrotu. Istnieją jednak i takie przypadki, gdzie brak jest wyraźnej bezpośredniej zależności między warunkami zewnętrznymi a pierwszym rzutem jąkania lub jego nawrotami.

Wśród czynników stwarzających swoistą podatność dziecka na jąkanie na pierwszym miejscu wymieniane bywają zazwyczaj: obniżenie siły układu nerwowego oraz zachwianie równowagi procesów nerwowych.

Wśród czynników bezpośrednio wywołujących pierwsze objawy jąkania większość autorów zwraca uwagę na silne wstrząsy emocjonalne.

Do zaburzeń rozwoju najczęściej uważanych za współwystępujące z zaburzeniami mowy dziecka należą:

- zaburzenia emocjonalno-uczuciowe,

- ogólne opóźnienie rozwoju umysłowego,

- zaburzenia funkcji słuchowych,

- zaburzenia sprawności motorycznej,

- zaburzenia procesu lateralizacji.

Zaburzenia mowy a zaburzenia rozwoju emocjonalno-uczuciowego.


Analizując związek między zaburzeniami mowy a zaburzeniami uczuciowymi należy zwrócić uwagę na możliwość występowania różnych typów relacji między tymi zjawiskami:

- zaburzenia mowy i zaburzenia emocji mogą mieć wspólną genezę i stanowić równoczesne następstwo działania tych samych czynników patogennych;

- zaburzenia mowy mogą być wyrazem zaburzeń uczuciowych i stanowić jedynie pośredni skutek działania czynników patogennych zakłócających życie emocjonalne dziecka;

- wreszcie zaburzenia mowy mogą być pierwotne w stosunku do zaburzeń uczuciowych i stanowić ich bezpośrednią przyczynę.

Dla potrzeb niniejszej pracy szczegółowiej przyjrzymy się sytuacji, kiedy środowisko dziecka zakłócając jego życie uczuciowe, negatywnie wpływa na rozwój emocji, których zaburzenie jest jedną z głównych przyczyn jąkania się dzieci.

Duży procent dzieci jąkających się odznacza się wzmożoną pobudliwością emocjonalną. Dzieci te wzrastają zazwyczaj w warunkach środowiskowych będących źródłem częstych napięć i konfliktów. Jąkanie w większości przypadków jest tylko jednym z symptomów w całym zespole reakcji nerwicowych.

Liczni badacze zwracają uwagę na fakt, że objawy jąkania wyraźnie nasilają się w sytuacjach wzmagających emocjonalne napięcie dziecka, np. wówczas, gdy wie, że jego wypowiedź będzie podlegała surowej ocenie. Maleją natomiast wtedy, gdy otoczenie nie zwraca uwagi na wypowiedzi dziecka, oraz wówczas, gdy atmosfera, która je otacza, nacechowana jest spokojem i życzliwością.

Zaburzenia mowy, a wśród nich jąkanie mogą się jednak także przyczynić do wywołania

u dziecka wtórnych zaburzeń uczuciowych. Dzieje się tak wówczas, gdy dziecko z powodu nieprawidłowej mowy napotyka trudności w kontaktach z otoczeniem i jego defekty wywołują niewłaściwe reakcje ze strony rówieśników i osób dorosłych.


Maria Lewandowska